Voetballende kannibalen

Het EK voetbal staat voor de deur. Met enige weemoed denk ik terug aan 'de zwaan uit Utrecht', 'de zwarte tulp', 'de lama' en 'de spijker'. Het zijn bijnamen van spelers die Nederland in 1988 Europees kampioen maakten. Het huidige elftal is voetballend minder sterk, maar qua bijnamen doen ze het heel aardig. Ik hou vooral van 'de kannibaal' (Boulahrouz) en 'de man van glas' (Robben). Benieuwd hoe zij het er vanaf brengen in de strijd tegen 'Tarzan' en 'de haai' (de Spaanse verdedigers Ramos en Puyol), CR7 (de Portugese ster Ronaldo) en 'de asperge' (de Engelse spits Peter Crouch).

Een andere speler waar ik naar uitkijk is 'het duracell-konijn' (de Kroatische aanvaller Olic). Ook heb ik een zwak voor 'de magische dwerg' (de Duitse verdediger Lahn). De ster van het toernooi? Ik verwacht veel van 'Scarface' (het Franse 'enfant terrible' Ribéry). Ook 'de kleine prins' (de Fransman Nasri) zou best 'ns hoge ogen kunnen gooien. En 'het kind' ('el niño, de Spaanse spits Torres) lijkt net op tijd zijn vorm te hebben teruggevonden. Maar als speler van het toernooi tip ik 'Nemo' (de Duitse aanvaller Ozil).

Nog twee weken. Tot die tijd vermaak ik me met mijn favoriete voetbalbijnamen uit vervlogen tijden:

1. Jozsef Kiprich ('De tovenaar van Tatabánya')
2. André Hoekstra ('De koning van de kluts')
3. Marc Overmars ('Roadrunner')
4. Roberto Baggio ('De goddelijke paardenstaart')
5. Ferenc Puskas ('De galopperende majoor')
6. Julian Cruz ('De tuinman')
7. Dennis Bergkamp ('The non-flying Dutchman')
8. Claudio Caniggia ('Zoon van de wind')
9. Milko Djurovski ('De rookmagiër')
10. Zbigniew Boniek ('Schoonheid van de Nacht')
11. Piet Schrijvers ('Beer van de Meer', later 'Bolle van Zwolle', weer later 'Lek van Pec')
12. Roy Makaay ('Het spook')
13. Demetrio Albertini ('De metronoom')
14. Ronald Koeman ('Sneeuwvlokje')
15. Ex aequo: Willy van der Kerkhof ('de Stofzuiger') en Diego Maradona ('Pluisje')

Zeeduivel

Tijdens een recent bezoek aan Noorwegen at ik voor het eerst in lange tijd zeeduivel. Een hemelse smaak!
Als de naamgevers van de vis destijds op hun smaakzintuig waren afgegaan had het dier waarschijnlijk ‘zee-engel’ geheten. Maar ze waren vermoedelijk nogal visueel ingesteld en de zeeduivel is nou eenmaal niet moeders mooiste.

Ook de Duitsers zien een duivel in de vis: Seeteufel. Een zwemmende duivel? De Britten kijken heel anders naar het beest. Voor hen is de duivel een monnik: ze noemen de vis in elk geval 'monkfish'. 

In het Spaans heet de zeeduivel 'rape'. Dat zal ik nooit vergeten omdat ik in Spanje ooit een menukaart zag met 'rape a la marinera'. De Engelse vertaling van het gerecht stond eronder: 'rape in the sailor’s way'.  

Loflied op de mierenneuker

Ik houd van mierenneukers, alleen al omdat het woord zo leuk is. Onvertaalbaar ook. Maar de mierenneuker heeft wel allerlei grappige buitenlandse neefjes en nichtjes, sommige net zo onvertaalbaar als de mierenneuker zelf. De Duitse 'erwtenteller' ('Erbsenzaehler') zie ik direct voor me. En ook bij 'karweizaadklover' ('Kumusspalter') heb ik een beeld.

Ook in Engeland heeft de mierenneuker veel bloedverwanten. De leukste vind ik de 'luizenvanger' ('nitpicker').  Mierenneuken op z'n Frans is ook een hele klus: de Franse vertaling luidt 'couper de cheveux en cuatre' ('haren in vieren knippen'). 

Maar de meest toegankelijke mierenneukers zijn de Spaanse. Zelfs als je geen woord Spaans spreekt, kun je van ze genieten. Ze heten 'quisquilloso' (kieskiejosso) en 'tiquismuiquis' (tiekiesmiekies). Spreek maar eens hardop uit. Klinkt alsof er ter plekke een mier wordt geneukt.

Heimwee naar de flierefluiter

Wat is het mooiste Nederlandse woord? Dat vroeg de stichting Bru-Taal onlangs aan buitenlandse studenten Nederlands. Wat zouden ze kiezen? Een mooi onvertaalbaar Nederlands woord, zoals 'binnenpretje', 'uitwaaien' of 'schuddebuiken'? Ook bij een lelijk onvertaalbaar Nederlands woord zou ik me neer kunnen leggen: 'gedoogkabinet' bijvoorbeeld.

Of bij een woord dat zo leuk klinkt dat het in vertaling alleen maar kan rammelen en piepen. Categorie: 'lellebel', 'schorriemorrie', 'onderonsje'. Twee jaar geleden werd 'flierefluiter' uitgeroepen tot het mooiste woord. Ook zo'n woord dat verschrompelt zodra het de grens oversteekt. Ik zou de 'potloodventer' een waardige opvolger vinden van de 'flierefluiter'. Ook de kinderlokker behoort tot ons taalkundig erfgoed, vind ik. 

Helaas waren de 10 genomineerde woorden minder kleurrijk. 'Regenboog' stond op de lijst. En 'smeuïg'. Zelf voelde ik vooral sympathie voor 'lekkerbek' en 'pietluttig'. Ook 'sloddervos' kon mij bekoren, al ben ik persoonlijk meer gesteld op de 'driftkikker' en de 'schijtlijster'. Toch had ik de sloddervos de overwinning gegund. Helaas werd nu het suffe woord 'genieten' tot winnaar uitgeroepen. Dat is bepaald geen onvertaalbaar woord: ook de Duitsers 'geniessen' dat het een lieve lust is. En het Franse, Italiaanse of Spaanse equivalent klinkt een stuk vrolijker. De Spanjaarden zeggen bijvoorbeeld: 'disfrutar'. Daar zit het woordje 'fruta' in, 'fruit'. Dat is toch een veel sappiger woord dan genieten? 

Een hapje maan?

Er zijn van die woorden die we zo vaak gebruiken dat we niet meer zien hoe mooi, grappig of vreemd ze zijn. Zo leefde ik vele jaren zonder de poëzie van de aardappel te zien. Pas toen een Franse cursiste van me in haar beste Nederlands sprak over de 'ardappéls' ontdekte ik hoe bijzonder dit alledaagse woord is.

De vreemdheid van het woord 'hot dog' drong pas tot me door tijdens een bezoek aan Madrid. Daar wilde ik een 'perro caliente' (letterlijk: hete hond) bestellen, maar in de Spaanse vertaling zag ik die hond opeens al te levendig voor me. Ben dus toch maar tapas gaan eten.

Ook de schoonheid van het woord 'croissant' begon me pas te dagen, toen ik bij Spaanse vrienden een 'media luna' (croissantje, letterlijk: halve maan) kreeg aangeboden. Toen pas realiseerde ik me dat ook het Franse woord croissant niets anders betekent dan 'wassende maan'. Sindsdien smaken de croissantjes me net iets lekkerder.

Verbaal nudisme

'Het Spaans is seksistisch!' roepen veel Spanjaarden. Zit wat in: als een Spaans gezelschap bestaat uit 1 man en 950 vrouwen, wordt het toch aangesproken met 'heren' ('señores'). En een Spaanse moeder die 1 zoon en 18 dochters heeft, zegt toch 'mijn zonen' ('mis hijos', dat behalve 'mijn zonen' ook ' mijn kinderen' betekent).

Het probleem is dat in 'Latijnse' landen zelfstandige naamwoorden altijd open en bloot met hun geslacht lopen te zwieren. Je ziet aan het lidwoord direct of een woord mannelijk of vrouwelijk is. In Nederland zijn de zelfstandige naamwoorden een stuk kuiser. Ze kleden zich zo stevig aan dat alleen een doorgewinterde expert nog kan zien of het mannetjes of vrouwtjes zijn. Ook in Scandinavië zie je nauwelijks verbaal nudisme.

Ik durf het bijna niet te zeggen, maar ik houd wel van woorden die hun geslacht pontificaal in de strijd gooien. Ik geloof dat de taal die je spreekt je perceptie van de wereld beïnvloedt, al is het maar een pietsie. Dus vermoed ik dat de Duitsers een klein beetje anders aankijken tegen de zon (die Sonne) en maan (der Mond) dan de Fransen (le soleil en la lune). En dat ze een brug (die Brücke) net iets meer zien als een sierlijke constructie dan de Spanjaarden doen (el puente).

Fascinerend is het ook dat sommige woorden uit het Latijn in de ene taal mannetjes worden en in de andere vrouwtjes. Zo is de zee voor Fransen vrouwelijk (la mer) en voor de Italianen en Spanjaarden mannelijk (il mare, el mar). En zou de vrouwelijke Spaanse melk (la leche) anders smaken dan de mannelijke Franse (le lait) of Italiaanse melk (il latte)?

Dutch comfort

De Polen komen er in veel talen beroerd vanaf. In het Nederlands spreek je van een 'Poolse landdag', in het Spaans zeg je 'een Pools bad' ('baño polaco': een niet erg grondig bad). Een Fransman die te diep in het glaasje heeft gekeken is 'zo dronken als een Pool' (saoul comme un Polonais). En de Duitsers kennen de uitdrukking 'Jetzt ist Polen offen' (nu is het hek van de dam).

Ook de Turken spelen in veel talen een minder positieve rol. Een 'tête de turc' is in het Frans een kop van jut. En als je in het Duits 'etwas türkt' dan bedrieg je de boel. Tegen een Italiaan die de ene sigaret met de andere aansteekt, kun je zeggen: 'je rookt als een Turk' ('fumare come un turco').

Kan het nog erger? Jazeker! Zoek in een goed Engels woordenboek maar eens onder het woordje 'Dutch'. Een 'Dutch concert' is synoniem voor herrie, 'Dutch gold' is namaakgoud, en een 'Dutch uncle' is een betweterige bemoeial. 'Ducht nightingale' klinkt lieflijk, maar er wordt een kikker mee bedoeld. En wie 'double Dutch' spreekt, spreekt wartaal. Ook de term 'Dutch courage' is weinig vleiend: die verwijst naar moed die is gebaseerd op de nodige glaasjes alcohol. Gelukkig zijn veel van deze uitdrukkingen in onbruik geraakt. Maar dat is eigenlijk 'Dutch comfort' ('een schrale troost').

Een kat in de keel

Spreekwoorden vertalen is een vorm van goochelen. Je stopt een dier in de hoge hoed en er komt een heel ander dier weer uit. Ons 'proefkonijn' verandert in het Engels bijvoorbeeld in een cavia. En de olifant die zich bij ons helemaal thuis voelt in een porseleinkast, wordt door de Britten omgetoverd in een stier in een porseleinwinkel ('bull in a china shop'). Wonderlijk zijn ook de avonturen van de spreekwoordelijke kikker. Het beestje voelt zich thuis in Noord-Europese kelen, maar juist in landen waar kikkers als delicatesse worden gegeten, spreken ze niet van een 'kikker in de keel'. In Frankrijk kennen ze wel 'un chat dans la gorge' ('kat in de keel').

Zo veranderen veel dieren die geëxporteerd worden naar het buitenland onderweg in een ander beest. Maar er zijn ook beesten waar ze over de grens nauwelijks raad mee weten. Het Spaans heeft een overschot aan spreekwoordelijke stieren. Onvertaalbaar. En het Nederlands heeft hele kuddes onvertaalbare koeien. Oude koeien uit de sloot halen? Een Fransman moet er niet aan denken! Waarheden als koeien zijn exclusief Nederlands, net als koeienfouten. En over koetjes en kalfjes spreken? Dat doen ze nergens. De Duitse vertaling die het dichtst in de buurt komt is 'Über Gott und die Welt reden'. Het verschil tussen Nederland en Duitsland kan nauwelijks treffender worden samengevat.